Prof. Dr. Ali Rıza Büyükuslu
Avrupa Birliği, kuruluşundan bu yana barış, hukuk devleti, ekonomik bütünleşme ve tarihsel uzlaşma projesi olarak tanımlandı. Ancak günümüzün sertleşen jeopolitik koşulları, Avrupa’nın yalnızca “norm koyucu” ve “regülatör güç” olarak kalamayacağını gösteriyor. Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısı, ABD dış politikasındaki dalgalanmalar, Çin’in üretim ve teknoloji kapasitesiyle yükselen rekabeti, enerji ve gıda güvenliğindeki kırılganlıklar, kritik hammaddeler ve tedarik zincirleri üzerindeki küresel mücadele, Avrupa’yı yeni bir tarihsel eşiğe taşımaktadır. Bu eşikte ihtiyaç duyulan şey yalnızca kurumsal reformlar yapmak ya da savunma harcamalarını artırmak değildir. Avrupa; güvenlik, ekonomi, teknoloji, bilim, enerji, lojistik, kültür ve demokrasiyi ortak bir stratejik çerçevede birleştiren yeni bir Global Avrupa vizyonu geliştirmelidir.
Bu noktada temel önerimiz şudur: Avrupa Birliği, İngiltere’nin Avrupa mimarisine yeniden bağlanmasını, Türkiye ve Ukrayna’nın tam üyelik perspektifini ve Kanada ile Avustralya gibi demokratik ortaklarla kurulacak derin stratejik ilişkileri birlikte düşünmelidir. Bu yaklaşım klasik anlamda bir genişleme modeli değil; Avrupa’nın kıtasal sınırlarını aşan yeni bir barış, entegrasyon ve güç mimarisidir.
Regülatör güçten stratejik güce
AB bugüne kadar hukuk devleti, insan hakları, piyasa standartları, çevre normları, dijital düzenleme, tüketici güvenliği, ticaret rejimleri ve çok taraflı diplomasi üzerinden etkili oldu. Ancak kuralları koymak, onları korumak için artık yeterli değildir. Kurallara dayalı uluslararası düzen; ekonomik kapasite, teknolojik üstünlük, savunma gücü, enerji güvenliği, lojistik dayanıklılık ve diplomatik kararlılıkla desteklenmelidir.
Global Avrupa, AB’nin normatif karakterinden vazgeçmesi anlamına gelmez. Tam tersine; hukuk, demokrasi, sosyal devlet, insan hakları ve çok taraflılık ilkelerinin daha güçlü jeopolitik ve ekonomik kapasiteyle desteklenmesini ifade eder. Avrupa’nın geleceği “soft power” ile “hard power” arasında seçim yapmakta değil, ikisini akıllı biçimde birleştirmektedir.
Genişleme artık jeostratejik bir meseledir
AB genişlemesi uzun süre demokrasi, piyasa ekonomisi, müktesebat uyumu ve kurumsal reform kriterleri üzerinden tanımlandı. Bu kriterler vazgeçilmezdir; çünkü AB’nin meşruiyeti yalnızca büyüklüğünden değil, kurumsal kalitesinden gelir. Ancak 2022 sonrası Avrupa güvenlik düzeni, genişlemenin yalnızca aday ülkelerin kriterlere uyumu olarak görülemeyeceğini ortaya koydu. Genişleme artık Avrupa’nın güvenliği, ekonomik dayanıklılığı, enerji bağımsızlığı, lojistik sürekliliği ve küresel rolü açısından da stratejik bir zorunluluktur.
Bu nedenle ülkeler farklı entegrasyon halkalarında düşünülmelidir. İngiltere, Türkiye ve Ukrayna Avrupa’nın kurumsal ve jeopolitik iç halkasını; Kanada ve Avustralya ise dış stratejik halkasını oluşturabilir. Böylece Avrupa yalnızca kıtasal bir proje olmaktan çıkar; transatlantik, Avrasya, Akdeniz, Karadeniz, Arktik ve Hint-Pasifik bağlantıları olan küresel bir büyük güce dönüşür.
İngiltere: Avrupa stratejik aklının tamamlanması
Brexit yalnızca kurumsal bir ayrılık değil, Avrupa’nın stratejik kapasitesinin parçalanmasıydı. İngiltere; nükleer gücü, BM Güvenlik Konseyi daimi üyeliği, finans merkezi, diplomasi geleneği, savunma sanayii, üniversiteleri ve Atlantik bağlantısıyla Avrupa güç mimarisinin vazgeçilmez unsurlarından biridir.
İngiltere’nin yeniden Avrupa yapısına bağlanması nostaljik bir Brexit düzeltmesi değil, jeopolitik realizmin gereğidir. Bu adım; Avrupa’nın savunma, finans, diplomasi, yükseköğretim, yapay zekâ, biyoteknoloji ve temiz enerji kapasitesini yeniden güçlendirecektir.
Türkiye, Avrupa’nın Avrasya, Akdeniz ve Karadeniz jeopolitik köprüsüdür
Türkiye yalnızca aday ya da komşu ülke değil, Avrupa’nın stratejik derinliğini artırabilecek temel aktörlerden biridir. NATO üyeliği, Boğazlar üzerindeki konumu, Karadeniz güvenliğindeki rolü, Rusya-Ukrayna savaşı bağlamındaki diplomatik kapasitesi, savunma sanayiindeki yükselişi, üretim altyapısı, KOBİ ağı, genç nüfusu, lojistik koridorları ve enerji geçiş yolları Türkiye’yi Avrupa açısından kritik kılmaktadır.
Türkiye’nin AB üyeliği yalnızca Türkiye’nin Avrupa’ya entegrasyonu değil; Avrupa’nın Balkanlar, Kafkasya, Orta Asya, Orta Doğu ve Türk dünyasıyla kurumsal bağlarını güçlendirmesi anlamına gelir. Türkiye; pazar büyüklüğünün ötesinde üretim esnekliği, lojistik derinlik, askeri caydırıcılık, bölgesel diplomasi ve kültürel çoğulculuk kazandırma boyutuyla önem arz etmektedir.
Ukrayna: Avrupa Özgürlük İradesinin Doğu Cephesi
Ukrayna’nın AB üyelik perspektifi, Rusya’nın saldırganlığına karşı Avrupa’nın siyasi, ahlaki ve stratejik cevabıdır. Ukrayna yalnızca kendi egemenliğini değil; sınırların zorla değiştirilememesi, toprak bütünlüğü ve demokratik tercih özgürlüğü gibi Avrupa güvenlik düzeninin temel ilkelerini de savunmaktadır.
Savaş sonrası yeniden inşa, tarım-gıda güvenliği, dijitalleşme, savunma teknolojileri ve insan sermayesi bakımından Ukrayna, Global Avrupa’nın önemli sütunlarından biri olabilir. Türkiye ile birlikte düşünüldüğünde Karadeniz merkezli güvenlik, enerji ve lojistik mimarisini tamamlar: Ukrayna doğu kara hattını, Türkiye ise güneydoğu deniz-kara eksenini güçlendirir.
Kanada ve Avustralya: Dış stratejik halka
Kanada ve Avustralya coğrafi olarak Avrupa kıtasının dışında olsalar da hukuk devleti, demokrasi, çok taraflı diplomasi, bilimsel kapasite ve güvenlik çıkarları bakımından Avrupa’nın doğal ortaklarıdır.
Kanada; transatlantik istikrar, temiz enerji, kritik mineraller, Arktik güvenliği, yapay zekâ, yükseköğretim ve iklim diplomasisi alanlarında Avrupa’yı tamamlar. Avustralya ise Hint-Pasifik jeopolitiği, deniz güvenliği, kritik madenler, enerji dönüşümü, bilimsel araştırma ve savunma teknolojileri açısından Avrupa’nın küresel erişimini genişletecektir. Bu ilişki klasik blok siyaseti değil; egemenliklere saygılı, çok taraflı ve karşılıklı çıkara dayanan bir stratejik ortaklık kuşağı olmalıdır.
Global Avrupa: Çok boyutlu entegrasyon alanı
Önerdiğimiz söz konusu yeni entegrasyon ve mimari elbette sadece askeri caydırıcılık üzerine kurulamaz. Ortak savunma projeleri; sanayi politikaları, yeşil dönüşüm fonları, ileri teknoloji yatırımları, enerji altyapıları, ulaştırma koridorları, liman-demiryolu bağlantıları, veri merkezleri, yapay zekâ ağları, üniversite konsorsiyumları, gençlik programları ve ortak yatırım mekanizmalarıyla tamamlanmalıdır.
Bu vizyon ABD’den kopuş değil, Avrupa’nın kendi kapasitesini güçlendirmesidir. Avrupa, ABD ile iş birliğini sürdürmeli ancak güvenliğini Washington’daki siyasi dalgalanmalara bağımlı bırakmamalıdır. Çin karşısında ekonomik ve teknolojik rekabet gücünü, Rusya karşısında ise caydırıcılığını artırmalıdır.
Smart Avrupa zamanı
Bu hedef için klasik üyelik ve ortaklık modelleri güncellenmelidir. Yeni yaklaşım, stratejik tam üyelik ve çok katmanlı stratejik entegrasyon ilkeleri üzerine kurulabilir. Türkiye ve Ukrayna; güvenlik, enerji, ulaştırma, dijital altyapı, eğitim, araştırma ve sanayi alanlarında erken entegrasyona dahil edilirken hukuk devleti, yargı bağımsızlığı, temel haklar, şeffaflık ve hesap verebilirlik alanlarında ölçülebilir reform yükümlülükleri korunmalıdır.
İngiltere için geri dönüş; ortak pazar disiplini, ortak sorumluluk ve dış politika istişaresi temelinde ele alınmalıdır. Kanada ve Avustralya ile ise ekonomik entegrasyon, güvenilir tedarik zincirleri, ortak yatırım platformları, araştırma ağları ve savunma iş birliği derinleştirilmelidir.
Bu tartışmanın merkezinde yalnızca kurumlar değil, Avrupa’nın kimliği vardır. Avrupa kendisini etnik, dinsel ya da dar coğrafi bir kulüp olarak tanımlarsa tarihsel iddiasını zayıflatır. Avrupa; insan onuru, çoğulculuk, özgürlük, bilimsel akıl, sosyal adalet ve kurumsal barış fikrinin adresi olacaksa daha kapsayıcı, stratejik ve cesur davranmalıdır.
Sonuç: Avrupa’nın tarihsel anlamını büyütmek
Global Avrupa’nın amacı; caydırıcılıkla barışı korumak, ekonomik kapasiteyle refah üretmek, hukukla meşruiyet sağlamak, bilim ve teknolojiyle rekabet gücü yaratmak, kültürel çoğulculukla toplumsal dayanıklılığı artırmak ve enerji-lojistik ağlarıyla stratejik bağımsızlığı güçlendirmektir.
İngiltere’nin yeniden Avrupa mimarisine katıldığı, Türkiye ve Ukrayna’nın tam üyelik ufkuna yerleştirildiği, Kanada ve Avustralya gibi demokratik ortaklarla desteklenen bir Avrupa yalnızca daha büyük bir AB değil; XXI. yüzyılın barış, refah, teknoloji, demokrasi ve küresel denge projesi olabilir. Global Avrupa, Avrupa’nın tarihsel anlamını yeniden büyütme cesaretidir.