Ortadoğu’da geçen hafta varılan uzlaşıya rağmen bölgede tansiyon düşmedi. Tahran yönetimi, ABD ordusunun İran’ın güney kıyılarına yönelik hava saldırılarına karşılık olarak cumartesi günü Amerikan güçleriyle bağlantılı bazı hedeflerin vurulduğunu açıkladı.
Dört aydır süren çatışmaları sona erdirmesi beklenen anlaşma ise taraflar arasında yeni bir gerilim başlığına dönüştü. Karşılıklı ihlal suçlamaları sürerken analistler, son gelişmelerin küresel enerji piyasalarının hassas seyrettiği bir dönemde Hürmüz Boğazı’na ilişkin risk algısını güçlendirdiğine dikkat çekiyor.
İran Dışişleri Bakanlığı, ABD’nin kıyı gözetleme tesislerini hedef alan hava saldırılarına karşı düzenlenen savunma amaçlı operasyonların nerede gerçekleştirildiğine ilişkin ayrıntı paylaşmadı. Bakanlık yetkilileri, Washington’ın askeri hamlelerinin Birleşmiş Milletler Şartı’nın açık bir ihlali olduğunu savundu.
Bölgedeki diplomatik çevreler ise taraflar arasındaki bu sertleşmenin, halihazırda kırılgan seyreden jeopolitik dengeleri daha da bozabileceği uyarısında bulunuyor. Küresel enerji taşımacılığı açısından kritik öneme sahip Hürmüz Boğazı çevresinde artan askeri hareketlilik, petrol piyasalarında tedirginliği canlı tutuyor.
Ortadoğu’da anlaşma trafiği
Ortadoğu’da gerilimi artıran gelişmelere bir yenisi daha eklendi. İsrail ile Lübnan, İran destekli Hizbullah’la çatışmaların sona erdirilmesini hedefleyen bir anlaşmaya imza attı. Anlaşmada Hizbullah’ın silahsızlandırılması ve İsrail güçlerinin Lübnan’dan çekilmesi öne çıkan başlıklar arasında yer aldı.
Taraflar bu adımı diplomatik süreç açısından önemli bir başlangıç olarak değerlendirirken, Hizbullah’ın işbirliğine kapalı olduğunu duyurması sahadaki uygulamaya ilişkin belirsizlikleri artırdı. Uzmanlar, Lübnan hattında süren bu belirsizliğin Hürmüz Boğazı üzerindeki stratejik baskıyı daha da artırabileceğini belirtiyor.
Öte yandan İran devlet televizyonu, ABD güçlerinin Sirik liman kentindeki bir iletişim kulesini hedef almasının ardından Devrim Muhafızları’nın sert bir karşılık verdiğini açıkladı. Mehr haber ajansı ise limanın faaliyetlerini normal şekilde sürdürdüğünü ve tesislerde herhangi bir hasar oluşmadığını bildirdi.
Bahreyn yönetimi ise diplomatik yumuşama girişimlerine rağmen İran’ın bölgedeki tutumunun istikrarı zedelediğini savundu. Manama, Tahran’ı Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 2817 sayılı kararını ve 17 Haziran tarihli İslamabad mutabakat zaptını ihlal etmekle suçladı.
İran’dan rota uyarısı
Umman açıklarında perşembe günü bir kargo gemisini hedef alan saldırının ardından İran yönetimi olayla ilgili sorumluluk üstlenmedi. Tahran bunun yerine, Hürmüz Boğazı’ndan geçecek ticari gemilerin seyrini belirleme yetkisinin kendisinde olduğunu savundu.
İranlı yetkililer, gemilerin Tahran tarafından belirlenen güzergâhlara uyması gerektiğini belirterek Körfez ülkelerine Washington’ın yanında pozisyon almamaları yönünde uyarıda bulundu. Tahran yönetimi ayrıca ABD ile varılan geçici mutabakatın, Hürmüz Boğazı’ndaki gemi trafiğini denetleme hakkını İran’a tanıdığını öne sürdü.
İran Parlamentosu Ulusal Güvenlik Komitesi Başkanı Ebrahim Azizi, cumartesi günü yaptığı açıklamada, Hürmüz Boğazı’ndaki geçiş kurallarının ihlal edilmesi halinde buna sert karşılık verileceğini ifade etti.
ABD Merkez Komutanlığı ise perşembe günkü saldırıyı ticari taşımacılığı hedef alan haksız bir saldırganlık olarak nitelendirerek kınadı. CENTCOM, stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı güzergâhında ticari gemilerin güvenli geçişi için koordinasyon ve destek sağlamayı sürdüreceğini bildirdi.
ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta başlattığı savaş öncesinde, dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz arzının yaklaşık beşte birinin Hürmüz Boğazı üzerinden taşındığı hatırlatılıyor.
Hürmüz Boğazı’nda seyrüsefer gerilimi petrol piyasalarını baskılıyor
Siyasi cephede ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, Washington’ın ateşkes mutabakatına bağlı kaldığını açıkladı. Trump yönetiminin bölgedeki çatışma sürecinde öne çıkan isimlerinden Vance, X platformundan yaptığı paylaşımda şiddete karşı aynı sertlikte yanıt verileceği mesajını verdi.
Gerilimin yeniden yükseldiği süreç öncesinde petrol fiyatları cuma günü yaklaşık yüzde 3 geriledi. Tankerlerin Hürmüz Boğazı güzergâhından uzaklaşmasıyla küresel petrol piyasalarında haftalık bazda belirgin kayıplar yaşandı.
Gemi takip verilerine göre, dünyanın en büyük petrol limanlarından Ras Tanura’da Suudi Aramco yaklaşık dört ay sonra yeniden ham petrol yüklemelerine başladı. Körfez genelinde gübre sevkiyatlarının hız kazanması da küresel gıda fiyatlarında oluşabilecek yeni bir baskıya ilişkin endişeleri kısmen azalttı.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ise Körfez turunu tamamlayarak bölgedeki müttefiklerine güvence verdi. Rubio, Körfez İşbirliği Konseyi ile yayımladığı ortak bildiride Hürmüz Boğazı’nda koşulsuz, kısıtlamasız ve ücretsiz seyrüsefer serbestisi çağrısında bulundu.
Tahran yönetimi ise bu çağrılara karşı çıkarak Hürmüz Boğazı’nın yönetiminin yalnızca İran ve Umman tarafından yürütülmesi gerektiğini savunuyor. İran dini liderinin başdanışmanı Ali Akbar Velayati de Washington’ın Körfez’deki ortaklarına sert uyarılarda bulunarak bölgedeki güvenliğin Tahran’ın tutumuna bağlı olduğunu ileri sürdü.
Enerji ekonomistleri, Hürmüz Boğazı çevresinde derinleşen egemenlik tartışmasının önümüzdeki dönemde arz güvenliği ve emtia fiyatları üzerinde belirleyici olabileceğini belirtiyor. Yatırımcılar ise bölgedeki askeri ve diplomatik adımları yakından izleyerek risk primlerini yeniden değerlendiriyor.