Doç. Dr. Levent Sümer, Stratejist, Yazar, Akademisyen
Yapay zekâ hakkında en çok sorulan soru, "İnsanların yerini alacak mı?"
Oysa asıl soru çok daha önemli: Yapay zekâ kim için çalışıyor?
İnsanlığın refahını artırmak için mi, yoksa yalnızca onu kontrol edenlerin servetini büyütmek için mi? Ya da toplumu politik olarak yönlendirmek için mi?
Önümüzdeki yılların ekonomik ve toplumsal dengelerini belirleyecek olan da bu sorunun cevabı olacak.
Sanayi Devrimi'nde üretim araçlarını elinde tutanlar ekonomik gücü belirledi.
Bugün ise topluma yön verenler veri, hesaplama kapasitesi ve algoritmalara sahip olanlar. Yapay zekâ bu nedenle yalnızca teknolojik bir yenilik değil, aynı zamanda yeni bir güç ve servet mimarisidir.
Bugün dünyanın en gelişmiş yapay zekâ modellerini geliştirebilecek kaynaklara sahip şirket sayısı oldukça sınırlıdır. Milyarlarca dolarlık veri merkezi yatırımları, devasa veri havuzları ve nitelikli insan kaynağı, yapay zekâyı giderek birkaç küresel aktörün kontrolüne bırakmaktadır. Bunun doğal sonucu ise ekonomik değerin, bilgi üretiminin ve karar alma gücünün daha fazla merkezileşmesidir.
İşgücü piyasasında da benzer bir dönüşüm yaşanıyor. Dünya Ekonomik Forumu'nun öngörüleri, yapay zekânın milyonlarca işi dönüştüreceğini gösteriyor. Rutin büro işleri, temel muhasebe, çağrı merkezi hizmetleri ve ilk seviye hukuki analiz gibi alanlar otomasyondan en fazla etkilenecek sektörler arasında yer alıyor. Buna karşılık, yapay zekâyı geliştirenler, yönetenler ve insan yaratıcılığı gerektiren alanlarda çalışanlar daha avantajlı bir konuma geliyor. Dolayısıyla mesele işlerin tamamen ortadan kalkması değil; katma değerin ve gelirin kimler arasında paylaşılacağıdır.
Bir diğer kritik konu ise veridir. Günümüzde her arama, her tıklama ve her dijital etkileşim yapay zekâyı besleyen ekonomik değere dönüşüyor. Ancak bu değeri üreten milyarlarca insan oluşan servetten neredeyse hiçbir pay almıyor. Dijital ekonominin en büyük tartışmalarından biri artık verinin mülkiyeti ve bu değerin nasıl paylaşılacağı olacaktır.
Ülkelerin tercihleri de belirleyici olacak. Estonya dijitalleşmeyi vatandaşın haklarını ve veri egemenliğini güçlendirmek için kullanırken, Çin aynı teknolojiyi gözetim kapasitesini artıran bir kontrol mekanizmasına dönüştürdü. Aslında teknoloji tek başına ne özgürlük getiriyor ne de baskı; sonucu belirleyen onu yöneten sistem oluyor.
Türkiye açısından mesele yalnızca yerli yapay zekâ geliştirmek değildir. Asıl mesele, yapay zekâyı insanı güçlendiren bir kalkınma aracına dönüştürebilecek ekonomik, hukuki ve eğitim altyapısını kurabilmektir. Çünkü önümüzdeki dönemin rekabeti artık ucuz iş gücüyle değil, bilgi, veri ve güven üzerinden şekillenecektir.
Yapay zekâ ne köledir ne de efendi. Onu tasarlayan ekonomik ve hukuki düzenin bir yansımasıdır. Eğer sistemi yalnızca sermayeyi büyütmek üzerine kurarsak, yapay zekâ eşitsizlikleri derinleştirecektir. Ama insanı merkeze alan bir düzen kurabilirsek, aynı teknoloji tarihin en büyük refah dönüşümünün de anahtarı olabilir.
Çünkü teknolojinin kaderini algoritmalar değil, insanın değerleri ve yaptığı tercihler belirler.
Kaynak: Haber Merkezi