Hülya SUCU DUYAN
Yeminli Mali Müşavir
OSB’lerin tabi olduğu denetimler genel olarak, OSB’nin kendi organı olan Denetim Kurulu tarafından yürütülen İç Denetim, Yeminli Mali Müşavirler tarafından gerçekleştirilen Bağımsız Dış Denetim ve ilgili Bakanlık tarafından yapılan Bakanlık Denetimi olmak üzere üç ana başlık altında sınıflandırabiliriz.
- İç Denetim (Denetim Kurulu Denetimi ve OSB İç Denetim Birimi)
Organize Sanayi Bölgeleri’nin (OSB) iç denetimine ilişkin yasal düzenlemeler, 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu’nun 9’uncu maddesi ile OSB Uygulama Yönetmeliği’nin 29’uncu maddesinde yer almaktadır. Anılan mevzuat hükümlerinde, denetim kurulunun görev ve yetkileri açıkça belirlenmiş olup, OSB’nin mali işleri ile bu işler dışındaki diğer faaliyetleri bakımından iki yönlü bir denetim anlayışı öngörülmüştür.
4562 sayılı Kanun’un “Denetim Kurulu” başlıklı 9’uncu maddesi uyarınca; denetim kurulu, OSB bütçesinin sarf ve uygulanmasını denetlemekle yükümlü olup, yılda bir defa genel denetim raporu ve en az üç ayda bir ara rapor düzenleyerek müteşebbis heyete sunmakla görevlidir.
OSB Uygulama Yönetmeliği’nin 29’uncu maddesinde ise denetim kurulunun görev ve yetkileri ayrıntılı şekilde düzenlenmiştir. Buna göre denetim kurulu; OSB işlemlerine ilişkin bilgi edinmek ve kayıtların düzenli tutulmasını sağlamak amacıyla en az üç ayda bir ara rapor ve yılda bir defa OSB’nin hesap, işlem ve defterlerini incelemek, düzenlenecek raporları müteşebbis heyete ve yönetim kuruluna bildirmekle görevlidir. Ayrıca, OSB’nin nakit mevcudu ile menkul değerlerinin en az üç ayda bir kontrol edilmesi ve sonuçların yazılı tutanağa bağlanması, bütçe, bilanço ve gelir-gider cetvellerinin denetlenmesi, yıllık bilanço ve sonuç hesaplarının incelenerek görüşlerin raporlanması denetim kurulunun temel sorumlulukları arasında yer almaktadır.
Bunun yanı sıra, OSB katılımcılarının yönetim kurulu üyeleri ve OSB personeline ilişkin şikâyetlerinin incelenmesi, yönetim kurulu üyelerinin gerekli şartları taşıyıp taşımadıklarının araştırılması da denetim kurulunun görev alanı kapsamındadır. Denetim kurulu üyeleri, görevleri sırasında tespit ettikleri mevzuata aykırı uygulamaları ve sorumlularını rapor dönemini beklemeksizin müteşebbis heyete veya genel kurula bildirmek; sorumluların müteşebbis heyet içerisinde yer alması hâlinde ise durumu Bakanlığa iletmekle yükümlüdür.
Denetim kurulunca hazırlanan raporlar, yönetmelikte belirtilen hususlara ilişkin görüşler de eklenerek Genel Kurul veya Müteşebbis Heyete sunulur. Bu raporların kapsamı incelendiğinde; defter ve kayıtların incelenmesi, nakit mevcudu ve menkul değerler, kira gelirleri, yönetim aidatları, elektrik, doğalgaz, su ve atık su hizmetleri, bütçe gerçekleşmeleri, gelir-gider tabloları, mal ve hizmet alımları, ödemeler, krediler ve alacaklar, vergi ve diğer yasal yükümlülükler, inşaat ve altyapı harcamaları, genel giderler, avanslar ve cari hesaplar gibi mali konuların yanı sıra; iştirakler, bağlı ortaklıklar, teminatlar, personel işlemleri, bağış ve yardımlar, varlıklar, ihale süreçleri, davalar, yönetim kurulu toplantıları, ruhsat, kamulaştırma, arsa tahsis ve iptal işlemleri, çevre temizlik hizmetleri ile katılımcı öneri ve şikâyetleri gibi OSB’nin tüm iş ve işlemlerinin ele alındığı görülmektedir. Bu kapsamda hazırlanacak denetim raporlarına, incelemeye esas alınan belge ve dokümanların destekleyici ekler olarak dahil edilmesi önerilmektedir.
Öte yandan, Organize Sanayi Bölgeleri iş ve işlemlerinin kontrolü ve denetimini, bünyelerinde oluşturacakları OSB İç Denetim Birimleri aracılığıyla yapmaları halinde, bu birimler tarafından yürütülen çalışmalar; Denetim Kurulu denetimi, Yeminli Mali Müşavir denetimi ve Bakanlık denetim süreçlerine önemli ölçüde katkı sağlamaktadır.
İç denetim faaliyetleri kapsamında, OSB’nin teknik, mali ve idari nitelikteki tüm iş ve işlemlerinin yürürlükteki mevzuat hükümleri çerçevesinde doğru, şeffaf ve hesap verebilir şekilde yürütülüp yürütülmediği değerlendirilmektedir. Bu amaçla, denetim kurulu tarafından kullanılan ve faaliyet konularına göre sınıflandırılmış denetim raporu formatlarından yararlanılması mümkündür.
OSB İç Denetim Birimi tarafından yürütülen çalışmalar sonucunda hazırlanan raporlar; eksik veya hatalı hususların zamanında tespit edilerek giderilmesine, mali tabloların doğru ve güvenilir bilgilerle oluşturulmasına ve karar alıcılara sağlıklı veri sunulmasına katkı sağlaması bakımından büyük önem taşımaktadır.
- Bağımsız Dış Denetim (Yeminli Mali Müşavir Denetimi)
Organize Sanayi Bölgeleri’nin (OSB) bağımsız dış denetimi, 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu’nun 24’üncü maddesi ile OSB Uygulama Yönetmeliği’nin 53’üncü maddesi kapsamında zorunlu tutulmuş olup, bu denetimlerin Yeminli Mali Müşavirler tarafından gerçekleştirilmesi öngörülmüştür. Bu yönüyle YMM denetimi, OSB’ler açısından yalnızca şekli bir yükümlülük değil; mali yönetimin doğruluğunu, şeffaflığını ve sürdürülebilirliğini teminat altına alan kritik bir güven mekanizmasıdır.
4562 sayılı Kanun’un 24’üncü maddesi uyarınca; OSB’nin her türlü hesap ve işlemleri, OSB yönetimi tarafından yıllık olarak izleyen yılın Ocak ayında ve gerekli görülen hâllerde her zaman bağımsız denetim yapan Yeminli Mali Müşavirlere incelettirilir. Yeminli Mali Müşavirler tarafından yürütülen bu denetimler sonucunda düzenlenen raporlar, eş zamanlı olarak OSB yönetimine ve ilgili Bakanlığa sunularak, mali tabloların ve işlemlerin mevzuata uygunluğu konusunda resmî güvence sağlanır.
OSB Uygulama Yönetmeliği’nin 53’üncü maddesinde ise, gelir ve gider hareketi bulunan OSB’lerin tüm hesap ve işlemlerini kapsayan YMM denetiminin usul ve süreleri ayrıntılı olarak belirlenmiştir. Buna göre Yeminli Mali Müşavirler, denetim raporlarını inceleme dönemini izleyen yılın Mart ayı sonuna kadar tamamlamak ve raporun tamamlandığı tarihi takip eden en geç on beş gün içerisinde, müteşebbis heyet veya genel kurul ile yönetim kurulu başkanlığına ve Bakanlığa eş zamanlı olarak iletmekle yükümlüdür.
Bu kapsamda Yeminli Mali Müşavirler tarafından hazırlanan “Organize Sanayi Bölgeleri İnceleme ve Tasdik Raporu”, OSB’nin mali yapısının bütüncül bir bakış açısıyla ele alındığı, risklerin tespit edildiği ve mevzuata aykırı uygulamaların önceden ortaya konulduğu nitelikli bir denetim dokümanıdır. Söz konusu raporlar yalnızca geçmişe yönelik bir tespit aracı olmayıp, aynı zamanda OSB yönetimlerine ileriye dönük mali planlama, iç kontrol mekanizmalarının güçlendirilmesi ve olası idari yaptırımların önlenmesi noktasında önemli katkılar sağlamaktadır.
Bakanlık denetimlerine hazırlıklı olmanın en etkin yolu, Yeminli Mali Müşavirler tarafından yürütülen kapsamlı denetim ve raporlama süreçleridir. Bu süreçler, OSB’lerin mali disiplinini güçlendirdiği gibi denetimlerde karşılaşılabilecek olumsuzlukların da önüne geçmektedir.
YMM denetim raporlarının, raporun tamamlanmasını müteakip üst yazı ekinde, posta yoluyla veya Bakanlığın talebi doğrultusunda KEP aracılığıyla gönderilmesi mümkündür. Denetim sürecinin mevzuata uygun, zamanında ve eksiksiz yürütülmesi; OSB yönetimleri açısından hem idari sorumluluğun yerine getirilmesi hem de mali güvenilirliğin güçlendirilmesi bakımından hayati önem taşımaktadır.
3. Bakanlık Denetimi
Bakanlık, Organize Sanayi Bölgeleri’nde (OSB) yürütülen teftiş ve denetim faaliyetlerinin daha etkin bir şekilde gerçekleştirilmesi, OSB’ler arasında ortak bir denetim anlayışının tesis edilmesi ve denetim sonucunda düzenlenen raporların standart bir yapıya kavuşturulması amacıyla “Organize Sanayi Bölgeleri Denetim Rehberi” hazırlayarak OSB’lerle paylaşmıştır. Söz konusu rehber, yalnızca denetim sürecine yön veren bir doküman olmanın ötesinde, OSB’lerin iş ve işleyişlerine rehberlik eden ve uygulamaya katkı sağlayan bir yönerge niteliği taşımaktadır. Bakanlık ayrıca, OSB’lerin iş ve işlemlerine ilişkin açıklamaları ve uygulamaları dikkate alarak genel durum raporları aracılığıyla da bilgilendirme yapmaktadır.
OSB’lerin Bakanlık denetimine tabi tutulmasına ilişkin yasal dayanaklar, 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu’nun 23’üncü maddesi ile OSB Uygulama Yönetmeliği’nin 32’nci maddesinde düzenlenmiştir. 4562 sayılı Kanun’un “Bakanlığın Yetkileri” başlıklı 23’üncü maddesinde, Bakanlığın gerekli gördüğü hâllerde veya şikâyet üzerine OSB’lerin ve OSBÜK’ün her türlü hesap ve işlemlerini denetlemeye ve gerekli tedbirleri almaya yetkili olduğu hüküm altına alınmıştır.
OSB Uygulama Yönetmeliği’nin “Denetim ve Sorumluluk” başlıklı 32’nci maddesinde ise, Bakanlığın gerekli gördüğü hâllerde veya şikâyet üzerine OSB’lerin tüm hesap ve işlemlerini denetleyebileceği açıkça belirtilmiş; ayrıca OSB organlarının üyeleri ile personelinin, Bakanlığın talebi üzerine her türlü belge, defter, kayıt ve bilgiyi eksiksiz, doğru ve süresi içinde ibraz etmek, para ve para hükmündeki evrakı göstermek, sayım ve incelemelere yardımcı olmak ve denetim sürecinde her türlü kolaylığı sağlamakla yükümlü oldukları düzenlenmiştir.
Anılan mevzuat hükümleri çerçevesinde Bakanlık, OSB’lerin tüm idari ve mali işlemlerini kapsayacak şekilde denetim yapma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda yürütülen Bakanlık denetimleri, OSB’lerin faaliyetlerinin mevzuata uygunluğu, mali disiplinin sağlanması ve kamu kaynaklarının etkin kullanımı açısından önemli bir denetim mekanizması oluşturmaktadır.
Bakanlık tarafından gerçekleştirilen OSB denetimlerinde, başta 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu ve ilgili ikincil mevzuat olmak üzere aşağıda yer alan düzenlemeler esas alınmaktadır:
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu,
- Organize Sanayi Bölgeleri Uygulama Yönetmeliği,
- Organize Sanayi Bölgeleri Yer Seçimi Yönetmeliği,
- Organize Sanayi Bölgelerinde Yer Alan Parsellerin Gerçek veya Tüzel Kişilere Tamamen veya Kısmen Bedelsiz Tahsisine Dair Yönetmelik,
- Organize Sanayi Bölgelerinin Elektrik Piyasası Faaliyetlerine İlişkin Yönetmelik,
- Kümelenme Destek Programı Yönetmeliği,
- Yatırım Alanlarının Belirlenmesine Dair Yönetmelik ve ilgili diğer mevzuat.
OSB denetimlerinde müfettişler tarafından incelenen OSB’ye ait iş ve işlemler, Bakanlık tarafından hazırlanan Organize Sanayi Bölgeleri Denetim Rehberi kapsamında düzenlenen bilgilendirme toplantılarında paylaşılan uygulama ve esaslar çerçevesinde yürütülmektedir.
Sonuç olarak, Organize Sanayi Bölgeleri’nin Denetim Kurulunca yapılan İç Denetimi ve düzenlediği Denetim Kurulu Raporu ile Yeminli Mali Müşavir tarafından gerçekleştirilen bağımsız dış denetimi ve düzenlediği OSB İnceleme ve Tasdik Raporu, OSB’lerin Bakanlık denetimlerine hazırlıklı olmasını sağlayan en önemli güvence unsurlarından biri olup, mali disiplinin sağlanmasına ve sürdürülebilir bir yönetim anlayışının tesis edilmesine önemli katkı sunmaktadır.
Kaynak: Sanayi Gazetesi